Tour glasschilderkunst

Net en in het bijzonder Mönchengladbach is met zijn kerk een plek waar de verscheidenheid van de kunst van de glasschilderkunst als voorbeeld en in deels uitstekende kwaliteit te beleven valt. Van het internationaal betekenisvol gotische bijbelglasraam in het munster, de zeldzame getuigenis van de decennia voor en na de wending tot en met de 19e eeuw is net – na de immense vernielingen van de laatste oorlog – in de glasschilderkunst na 1950 in opmerkelijke verscheidenheid en kwaliteit aanwezig. Niet zonder reden bevindt zich hier de „Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jahrhunderts“ (onderzoeksplek van de glasschilderkunst van de 20ste eeuw).

Tour glasschilderkunst

Onze rondleiding stelt vijf kerken voor die comfortabel te voet te bereiken zijn. We willen uw ogen en andere zintuigen openen voor een vaak over het hoofd geziene kunst. Technieken en stijlen voorstellen. Verhalen vertellen. Bewustzijn aanscherpen. En het plezier eraan, ook ergens anders te kijken en te beleven, hoe de door glasschilderkunst gedesignde kleur-licht-ruimtes onze waarneming veranderen.

1 Munster St. Vitus

2 Citykerk Alter Markt / St. Mariä Himmelfahrt

3 St. Albertus Kerk voor de Jeugd

4 Franciscanerkerk St. Barbara

5 Ev. Christuskerk

Techniek
Kunstenaars
Glossarium
Bewijzen: Tekst en foto’s van Forschungsstelle Glasmalerei des 20. Jahrhunderts e.V., Annette Jansen-Winkeln; Armin Kaumanns
Parkeren
Op de Geroplatz onder het munster
in de omgeving St. Barbara / Botanische Tuin
p
Tips
Neem een verrekijker of een opera-bril mee
Tijdstip van de dag / positie van de zon / weer waarnemen

1 Munster St. Vitus

Bijbelglasraam, middelste koorvenster

Het beroemde gotische bijbelglasraam van 1275 is tot op de drie onderste ruiten (men herkent de in 1958 afgewerkte ruiten als men nauwkeurig kijkt) origineel bewaard. Dat is buitengewoon zelden. Het werd in de oorlog in de kelder van een apotheek in Odenkirchen opgeslagen en bleef zo van bommen gespaard. Om beter te kijken is een verrekijker nodig.

Hans Lünenborg: sacristie, 1981

Lünenborg citeert de formele constructie van de in de oorlog verstoorde ramen uit de 16e eeuw. Hij gebruikt bewaard gebleven ruiten en maakt deze af met eigen Grisaille-schilderkunst.

Hans Lünenborg: sacristie, 1981

Grappig zijn de portretten van proost Josef Kauff met huishoudster en cantor Viktor Scholz met hond en de graffiti ’s van generaties van kerkdienaren in de transcriptie van het onderste linkse renaissance-venster.

Wilhelm Buschulte, zuidl. zijbeuk, 1976

Ornamentale grafische (kruis-)structuren van loden profielen en geschilderde lijnen op zeer lichte ruiten, omgeven door donkere banden, die de toenmalige grootte van het raam overnemen.

Ernst Jansen-Winkeln, noordl. zijbeuk, onder het oksaal, 2015

“Der Mensch in der Hand Gottes” stichtte de toenmalige cultuurhoofd van de stad, Anton Gathen, voor het wat verborgen gelegen, laatste vrij raamoppervlak in het munster. Het ontwerp (uit de jaren 70) had Gathen bij een bezoek in het atelier van Jansen-Winkeln geselecteerd.

Wilhelm Geyer, Martins-kapel, detail (Martins dood), 1960

De ramen in het koor en in de Martins-kapel zijn de eerste, die na de oorlog werden ingebouwd. Wilhelm Geyer houdt van krachtige kleuren, het turkoois van de Martins-kapel is typisch net als het Zuid-Duitse type schilderkunst, die de loden profielen eerder vervaagt dan benadrukt.

Joachim Klos, kruistocht, 1960

De vrije compositie in het (helaas langs buiten met tralie voorzien) bovenlichtvenster in de kruistocht heeft het effect van een abstract schilderij. Klos rustte op hetzelfde moment de naburige citykerk uit.

Abteistraße 41, 41061 MG
Tel. 02161 – 46 233 222
www.pfarre-sankt-vitus.de

}

Mo geschlossen
Sommer: Di – Fr 10 – 18 Uhr
Winter: Di – Fr 10 – 17 Uhr
Sa & So zu den Gottesdienstzeiten

2 Citykerk St. Mariä Himmelfahrt

Joachim Klos: Raam aan de zuidwand, 1959

Met dit venster won Klos de wedstrijd om het glasbeeld van het jaar, tegen deels prominente concurrentie. Hier begon hij de stijl, die hij tot de late jaren 60 trouw bleef: surreëel, de ruimte in dagen en seizoenen veranderende lichtsferen onderdompelend. Een Klos-werk uit de late fase is het glasraam boven het zuidportaal van 1998.

Kirchplatz 14, 41061 MG
Tel. 02161 – 46 233 0
www.pfarre-sankt-vitus.de/smh

}
mandaag gesloten
Dinsdag – Zondag 10 – 16 uur

3 St. Albertus kerk voor de Jeugd

Herbert Spierling, 1976

St. Albertus was in de oorlog volledig vernield. De nieuwbouw met de kraan van Georg Ettl kreeg in 1976 een licht glas in lood van opaalglas, dat typisch is voor de jaren 70.

Ernst Jansen-Winkeln, kapel, Maria boodschap, 1951

De vensters van de kapel komen uit het naburige “kloostertje”. Het werk van Ernst Jansen-Winkeln is sterk gekenmerkt door grafiek, houtsnijwerk, typisch voor de glasschilder van de Nederrijn.

Albertusstr. 38-40, 41061 MG
Tel. 02161 – 17 82 14
www.jugendkirchemg.de

}
op werktagen 9 – 18 uur

4 Franciscanerkerk St. Barbara

Anton Wendling, zuidwand, 1950

Na de oorlog werd de Franciscanerkerk aan de buitenkant nieuwgotisch heropgebouwd, van binnen heerst sindsdien een zakelijk-witte toon, waar tegenover Wendling zijn gloedrode wand plaatste. Vis en kruis als Christussymbool kenmerken de ornamentiek.

Ernst Jansen-Winkeln, koor, 1977

In nauw overleg met de orde schiep Jansen-Winkeln het “Sonnengesang des HI. Franziskus”, de onderste van de drie etages is aan de haltes in het leven van de Hl. Franz gewijd. V.l.: Stigmatisering, verkondiging, caritas

Joachim Poensgen, noordwand, 2001

De kinetische seriële compositie ontstond op de computer. Door middel van plotterfolie werden de Schmelzfarben op industrieglas overgebracht en ingebrand (650 graden). “Ze doen de ziel goed”, zegt gastheer Pater Wolfgang.

Ernst Otto Köpke, Antonius-kapel, Johannes Duns Scotus, 1952

De ruit stamt zoals haar beide buren uit het in 1980 gesloten, door Franciscanen geleide antonarium in Neuss. Johannes Duns Scotus (1266(?)-1308) is een middeleeuwse Franciscaanse theoloog, de academie van zijn naam heeft haar zetel in Mönchengladbach.

Bettrather Str. 79, 41061 MG
Tel. 02161 – 89 91 67
www.pfarre-sankt-vitus.de/sb

}
Dinsdag –  Zondag 8 – 19 uur

5 Ev. Christuskerk

Johannes Schreiter, koor, 1962

Pas het tweede ontwerp van Schreiter “Introversion 26” voor de opening van het na de oorlog dichtgemetselde koor kreeg goedkeuring van het presbyterium. De jonge, in de kunstwereld door zijn rookbeelden bekende kunstenaar, ontwikkelt in de surreële taal van de informele schilderkunst een grote emotionele uitdrukkingskracht. “Wereldbrand”. Betonglasramen bleven slechts enkele decennia in de mode.

Johannes Schreiter, koor, 1962

Detail van “Weltenbrand”

Kapuzinerstr. 46, 41061 MG
Tel. 02161 – 10 195 oder
Tel. 02161 – 46 46 573
ekimg.de/christuskirche

}
in kerdiensten
op verzoek

Techniek

De techniek van de glasschilderkunst, ten minste wat het glas in lood betreft, is sinds de middeleeuwen nauwelijks veranderd. Kunstenaars en werkplaats werken daarbij zeer ondersteunend. De kunstenaar ontwerpt met de schaal 1:10 of 1:20, daarna maken kunstenaar of werkplaats de “karton” in origineel formaat, waarvan sjablonen worden genomen, volgens dewelke twee tot drie millimeter dik (antiek-)glas gesneden wordt. Op de gekleurde ruiten kan de glasschilder met Schwarzlot lijnen, contouren of licht dempende lazuren aanbrengen, in de oppervlakken krassen, licht en schaduwen opwekken.
Tijdens het branden verbindt het Schwarzlot zich dan met het glas. De voor het totaalbeeld met loden profielen samengevoegde velden worden met windprofielen en dwarsijzers gestabiliseerd, in de wandopening geplaatst en tot slot met kit afgedicht. Ook zilvergeel en emaille dienen als verfmiddel.
Beton-glasramen gebruiken 20-35 millimeter dikke, gebroken dall-glazen, in een stalen skelet gefixeerd en met beton omgoten.

Kunstenaars

Wilhelm Buschulte (1923-2013), Unna. Studies in München, werkte in de jaren 50 eerst naïef-figuurlijk, later geometrisch-ornamentaal. Frankfurter Paulskirche.
Wilhelm Geyer (1900-1968), Stuttgart, Ulm. Kunstacademie Stuttgart. Ramen voor de 200 kerken, o.a. Kölner Dom, Munster Ulm.
Ernst Jansen-Winkeln (1904-1992), Mönchengladbach. Met bijna 3000 werken één van de meest actieve kerk- en glasschilders van de naoorlogse tijd, ramen ook voor tien kerken in Amerika. Autodidact. Komt van de grafiek, wortelen in de katholieke jeugdbeweging.
Joachim Klos (1931-2007), Krefeld, Nettetal. Studies eerst in Weimar, dan aan de Werkkunstschule Krefeld. Na expressionistische fase vanaf eind de jaren 60 meer geometrische glasschilderkunst, zeefdruk, raster.
Ernst Otto Köpke (1914-2009), Düsseldorf. Studeerde aan de kunstacademie van Düsseldorf. Glasschilderkunst sinds de jaren 50 met zwaartepunt Rijnland, Roergebied.
Hans Lünenborg (1904-1990), Mönchengladbach, Keulen. Werkkunstschule Krefeld, Kunsthogeschool Hamburg, kunstacademie Düsseldorf. Na de oorlog surreële, wereldlijke en sacraal gemixte glasschilderkunst.
Hans Lünenborg (1904-1990), Mönchengladbach, Keulen. Werkkunstschule Krefeld, Kunsthogeschool Hamburg, kunstacademie Düsseldorf. Na de oorlog surreële, wereldlijke en sacraal gemixte glasschilderkunst.
Johannes Schreiter (* 1930), Langen (Hessen). Afkomstig uit het Ertsgebergte, studies in Münster, Mainz, Berlijn. Professor, later rector aan de Frankfurter Städelschule.
Hubert Spierling (1925-2018), Menden, Krefeld. Werkkunstschule Düsseldorf en Krefeld. Frequente samenwerking met de architect uit Viersen Heinz Döhmen (zoals ook in St. Albertus). Typisch: oneffen kleurvlakken, virtuoze loden profielgeleiding.
Anton Wendling (1891-1965), Mönchengladbach. Geleerde lithograaf, leerling van Johan Thorn Prikker, Kunstgewerbeschule München, assisteerde Heinrich Nauen aan de kunstacademie Düsseldorf, studeerde in Aken aan de Kunstgewerbeschule en de RWTH. Werken e.v.a. in de Dom van Aken, in de romaanse kerken van Keulen, munster van Freiburg.
Daan Wildschut (1913-1995), Maastricht. Studies in ‘s-Hertogenbosch en Antwerpen. Glasschilder, schilder en beeldhouwer. Glasraam met zwaartepunt in Nederland, bijv.: in het munster Roermond

Glossarium

Antiekglas
met de mond geblazen of machinaal vervaardigd, ongeveer 2-3 mm dik, in vele kleuren en verfprocessen, met luchtinsluitingen en ruw oppervlak. Basis van de glas in lood ramen sinds de Antieke oudheid tot vandaag.
Loden profielen
h-vormig, omgeven en verbinden na het solderen de glasruiten. Vormen het loodnet
Dall-glas
gekleurd tot max. 3 cm dik smeltglas. Voor betonramen gebruikt. De randen zijn vaak gebroken, vanwege de lichtverstrooiing
Emaille-verven
geschilderd en gesmolten (meestal voor kleine, kunstvolle ruiten)
Opaalglas
ook kryoliet-glas, troebel glas, heeft een melkachtige ondoorzichtige schijn
Schwarzlot
geoxideerd ijzer- of koperpoeder in smeltmiddel, na de brand zwart, voor lijnen, contouren, als lazuur om te verdonkeren
Windprofielen
dunne ijzeren stangen om de ruiten te stabiliseren
Dwarsijzer
dikke ijzeren stangen voor de verankering van de volledige raamconstructie